01
Kısa cevap
Aranan kalite bulunmuyorsa yakın bir eşdeğer çoğu zaman iş görür; ama "yakın" ile "aynı" arasındaki farkı sizin kontrol etmeniz gerekir. Beş kontrol yapın: bileşim, teslim durumu ve sertlik, çapa göre dayanım, normun baskısı ve parçanın kritikliği.
Beşi de uyuyorsa eşdeğeri güvenle seçersiniz. Biri uymuyorsa çizimdeki kaliteyi isteyin ya da tasarımcıdan yazılı onay alın. Siparişin ilk adımı olan kalite ve ölçü yazımı için çelik teklifi nasıl istenir yazısına bakın.
02
1. Bileşim
Eşdeğerlik tablosundaki "yakın" kelimesi, iki normun bileşim aralıklarının örtüştüğü, ama birebir aynı olmadığı anlamına gelir. İlk kontrol aralıkları yan yana koymaktır.
Örnek: 42CrMo4 ile 34CrMo4 iki yakın krom-molibden çeliğidir. Krom ve molibden aralıkları aynıdır, karbon farklıdır.
| Element | 42CrMo4 (%) | 34CrMo4 (%) |
|---|---|---|
| C | 0,38–0,45 | 0,30–0,37 |
| Cr | 0,9–1,2 | 0,9–1,2 |
| Mo | 0,15–0,30 | 0,15–0,30 |
| Mn | 0,6–0,9 | 0,6–0,9 |
Karbon farkı yalnız 0,08 puandır, ama sertleşme ve dayanıma yansır. Bu yüzden iki kalite birbirinin yerine "genelde" kullanılır, "her zaman" kullanılmaz. Tablodaki farka bakmadan yer değiştirmeyin.
Bir tuzak da AISI karşılığıdır. 34CrMo4 için sık duyulan "AISI 4130" yanlıştır; 4130, 25CrMo4'e karşılık gelir. 34CrMo4'ün yakın karşılığı 4135 ve 4137'dir. Adını gördüğünüz her eşdeğeri kimyasıyla doğrulayın.
03
2. Teslim durumu ve sertlik
Aynı kalite farklı teslim durumunda farklı sertlikte gelir. Eşdeğer seçerken kalitenin yanında teslim durumunu da eşleştirin.
- +A (yumuşak tavlı): işlemeye elverişli, düşük sertlik. 42CrMo4 en çok 241 HB; 34CrMo4 en çok 223 HB.
- +QT (ıslahlı): sertleştirilmiş ve menevişlenmiş. Dayanım ve sertlik yüksektir.
İki malzemenin +A sertliği 18 HB farklıdır. Bu fark işleme sırasında hissedilir ve takım ömrünü etkiler. Eşdeğeri seçerken, siparişe kalite adının yanında teslim durumunu da yazın.
04
3. Çapa göre dayanım
Islah çeliğinde dayanım, çapla birlikte düşer. Büyük kesitin içi hızlı soğumaz, sertleşme derinliği yetmez. Normlar bu yüzden dayanımı çap aralığına göre verir.
Aşağıda +QT durumunda en düşük akma dayanımı (Rp0,2, MPa) ve çekme dayanımı (Rm, MPa), çap aralığına göre:
| Çap (mm) | 42CrMo4 Rp0,2 | 42CrMo4 Rm | 34CrMo4 Rp0,2 | 34CrMo4 Rm |
|---|---|---|---|---|
| ≤ 16 | 900 | 1100–1300 | 800 | 1000–1200 |
| 16–40 | 750 | 1000–1200 | 650 | 900–1100 |
| 40–100 | 650 | 900–1100 | 550 | 800–950 |
Her çap aralığında 42CrMo4, 34CrMo4'ten 100 MPa daha yüksek akma dayanımı verir. Eşdeğer dediğiniz kalite, parçanızın çapında aynı dayanımı vermiyorsa yer değiştirme olmaz. Çapı olan her eşdeğeri, parçanın çapı için tabloda arayın.
05
4. Norm ve baskı
Aynı kalite adı bir norm değiştiğinde yeni bir belgeye taşınır. 42CrMo4 bugün EN ISO 683-2:2018'de, eskiden EN 10083-3:2006'da yer alırdı. Çelik aynıdır, belge adı yenidir. Eski çizimde eski normu görürseniz kalite adına bakın.
Baskı farkı bazen sınır değerleri de değiştirir; aynı kalite adının iki baskıda farklı bir sınırla yazıldığı görülür. Çizim "norm baskısı X" diyorsa o baskıya uygunluk istenir.
Norm olmayan eşdeğerlere dikkat: MKE adları (Ç 4140 gibi) bir standart değildir; MKE Çelik Fabrikası'nın ürün adlandırmasıdır ve piyasada kuraldan sapan kullanımlar vardır. JIS karşılıkları da bazen yoktur: 1.2379 için ISO 4957 ekinde JIS karşılığı tanımlanmamıştır; SKD11 yalnız bilgi olarak anılır. Karşılığı olmayan yerde "yok" demek, uydurma bir eşdeğer yazmaktan iyidir.
Bir başka örnek: 40NiCrMo2 güncel bir normda tanımlı değildir. Eski DIN adı 40NiCrMo2-2'dir (W.Nr 1.6546) ve en yakın ISO adı 41CrNiMo2'dir. Bu kalitede çizimdeki eski norma bakıp eşdeğeri onaylamak gerekir.
Norm kontrolünü pratik hâle getirmek için siparişe şunu yazın: kalite adı, norm numarası ve baskı yılı. Örnek: "42CrMo4+QT, EN ISO 683-2:2018". Bu satır, aynı parçayı ileride yeniden sipariş ederken de aynı malzemenin gelmesini sağlayan basit bir önlemdir.
06
5. Parçanın kritikliği
Son kontrol bir mühendislik kararıdır. Parça ne kadar kritikse, "yakın eşdeğer" o kadar riskli olur.
- Düşük risk: dayanımın sınırda olmadığı, yük taşımayan veya ikincil parçalar. Eşdeğer genellikle kabul edilir.
- Orta risk: dişli, mil, aks gibi dönen ve yük taşıyan parçalar. Bileşim, sertlik ve çap tablosunu karşılaştırın, tasarımcı onayı alın.
- Yüksek risk: emniyet parçası, belgeli iş ya da müşteri şartnamesi olan parça. Eşdeğer değil, çizimdeki kalite istenir.
Eşdeğer seçimini hızlandıran bir kural: önce çizimin dili, sonra tablonun dili. Çizim EN adı veriyorsa EN adıyla arayın; AISI veriyorsa AISI sütunundan EN adına geçin ve karşılaştırmayı EN ISO değerleri üzerinden yapın. Karşılaştırmayı hep aynı normun sayıları arasında yapmak, yanlış okumayı azaltır.
Kritik parçada çizimdeki norm esas alınır; eşdeğer, ancak çizimi hazırlayan mühendis yazılı olarak onaylarsa kullanılır. Muhtemel bir eşdeğeri siz önerirsiniz, karar parçanın sahibinindir.
Beş kontrolü bir örnekte uygulayalım. Çizimde 34CrMo4+QT, Ø60 mm mil yazıyor ve 34CrMo4 yok. 42CrMo4 olur mu? 1. Bileşim: karbon biraz yüksek, krom ve molibden aynı. Yakın. 2. Teslim durumu: çizim +QT istiyor; 42CrMo4 da +QT gelir. Uyuyor. 3. Çap: Ø60, 40–100 aralığındadır. 42CrMo4 en az 650 MPa akma verir, 34CrMo4 550. Dayanım daha yüksek. 4. Norm: ikisi de EN ISO 683-2. Aynı belge. 5. Kritiklik: daha yüksek dayanım bazı parçalarda sorun olabilir; örneğin tokluk ya da sonraki işlem açısından. Tasarımcıya sorulur.
Sonuç: dört kontrol temiz, beşincisi mühendis onayına bağlı. Yazılı onay gelirse 42CrMo4 siparişe girer. Onay gelmezse çizimdeki kalite beklenir. Karar süreci böyle işler; tablodan çıkan "yakın" tek başına yetmez.
Onay yazısı kısa olabilir. Örnek bir not:
- Çizimdeki malzeme: 34CrMo4+QT, EN ISO 683-2
- Önerilen eşdeğer: 42CrMo4+QT, EN ISO 683-2
- Fark: karbon daha yüksek; Ø40–100 mm aralığında akma dayanımı 100 MPa daha yüksek
- Onay: tasarımcı adı, tarih, imza
Notu çizim dosyasının yanında saklayın. Aynı parça yeniden sipariş edildiğinde karar yeniden tartışılmaz.
07
Eşdeğerlik tablosunu okumak
Eşdeğerlik tablosunda her satırın sağında bir durum bulunur. Anlamları şöyledir:
| Durum | Anlamı |
|---|---|
| Norm | Değer norm tablosuyla eşleşiyor |
| Tipik | Norm tablosuyla birebir eşlenmedi; sipariş öncesi teklifte teyit edilir |
| Bilgi amaçlı | Norm dışı rehber değer |
Durum kodlarını veri kaynakları sayfasında da bulursunuz. Tabloda "tipik" gören bir satırı kesin eşleşme saymayın; o satır "teyit edilmesi gereken" demektir.
1.2379 örneği: AISI D2 yakın eşdeğerdir, ama JIS karşılığı yoktur. Tablo bunu açıkça gösterir. Bir eşdeğer ararken tablonun boş bıraktığı yer, çoğunlukla gerçekten boştur.
Eşdeğeri seçtiyseniz teklif formunda hem aranan hem seçtiğiniz kaliteyi yazın.
08
Sık sorulan sorular
Muadil kalite kullanmak için onay gerekir mi?
Parçanın sahibinin onayı gerekir. Kritik parçada bu yazılı olmalıdır. Biz eşdeğer önerisini ve tablodaki durumu paylaşabiliriz; kararı çizimi hazırlayan mühendis verir.
Eşdeğerlik tablosundaki "tipik" ne demek?
Karşılığın norm tablosuyla birebir eşlenmediğini gösterir. Değer yanlış demek değildir; kesin eşleşme sayılmaz ve sipariş öncesi teklifte teyit edilir.
Eşdeğer bulunamazsa ne yapılır?
Çizimdeki kalite ve norm esas alınır. Aynı ailede komşu bir kalite varsa bileşim, sertlik ve çap tablosunu karşılaştırın. Kalite adını ve ölçüyü yazıp teklif isteyin; mevcut olup olmadığını teklifte bildiririz.
