Çelik normları nasıl okunur: 42CrMo4, 1.7225, 4140

01

Aynı çelik, dört ad

Teknik resimde 42CrMo4, satın alma listesinde 1.7225, eski katalogda AISI 4140, atölyede Ç 4140 yazar. Dördü aynı çeliği anlatır; her norm kendi dilinde yazar.

Bu yazı kodu parça parça okumayı gösterir. Amaç tablo ezberletmek değil: bir kodu görünce ne tür çelik olduğunu kestirmek.

02

EN adı: bileşimi söyler

Avrupa normu (EN 10027-1) adı bileşimden kurar. Alaşım elementlerinin toplamı yaklaşık %5'in altındaysa kural şudur:

• Baştaki sayı, karbonun yüzde değerinin yüz katıdır. 42 → yaklaşık %0,42 karbon. Normdaki aralık %0,38–0,45'tir.
• Ardından alaşım elementlerinin simgeleri gelir, miktarı çoktan aza: Cr krom, Mo molibden.
• Sondaki sayı, ilk elementin oranını katsayıyla çarpılmış hâliyle verir. Krom için katsayı 4'tür: 4 ÷ 4 = yaklaşık %1 krom. Normdaki aralık %0,9–1,2.

Katsayılar: Cr, Mn, Ni, Si, W için 4; Al, Cu, Mo, Ti, V için 10; S, P, N için 100. Aynı kuralla 16MnCr5 şöyle okunur: yaklaşık %0,16 karbon, mangan ve krom; 5 ÷ 4 ≈ %1,25 mangan.

Yüksek alaşımlı çelikte (bir element %5'in üzerinde) ad X ile başlar ve sayılar katsayısız yazılır. X153CrMoV12: yaklaşık %1,53 karbon, yaklaşık %12 krom, ayrıca molibden ve vanadyum. Bu çelik 1.2379 diye aranır: 1.2379.

Yapı çeliklerinde sayı kimyayı değil dayanımı söyler. S235JR'de 235, en düşük akma dayanımıdır, MPa. C45'te C karbonlu çeliktir, 45 karbon yüzdesinin yüz katıdır. Küresel grafitli dökme demirde EN-GJS-500-7: 500 MPa çekme dayanımı, 7 uzama yüzdesi.

03

W.Nr: sıra numarası

Werkstoffnummer (EN 10027-2) bir sayıdır: 1.7225. Baştaki 1 çeliği, sonraki iki hane çelik grubunu (72) gösterir. Son iki hane grup içindeki sıra numarasıdır (25). Sıra numarasından bileşim okunmaz; tabloya bakılır.

Grup hanesi yine de ipucu verir: 1.0 ve 1.1 karbon çelikleri, 1.2 takım çelikleri, 1.5–1.8 alaşımlı yapı çelikleridir. Takım çeliği W.Nr ile aranır: 1.2379, 1.2344, 1.2738.

04

AISI / SAE: dört hane

Amerikan sistemi dört hanelidir. İlk iki hane alaşım ailesini, son iki hane karbon yüzdesinin yüz katını verir. 4140: 41 krom-molibdenli çelik, 40 yaklaşık %0,40 karbon. 10xx düz karbon çeliği, 51xx kromlu çelik, 43xx nikel-krom-molibdenli çeliktir.

Takım çeliğinde harf ve sayı kullanılır: D2 (1.2379), H13 (1.2344). D yüksek kromlu soğuk iş, H sıcak iş, P kalıp çeliği, O yağda sertleşen çelik demektir.

05

JIS ve MKE

JIS Japon normudur. 42CrMo4'ün yakın karşılığı SCM440'tır; SCM krom-molibdenli çelik anlamına gelir.

MKE, eski Türk kodlamasıdır: Ç harfi ve çoğunlukla AISI numarası, Ç 4140 gibi. MKE adları bağımsız bir normdan doğrulanamadığı için kalite sayfalarında durum işaretiyle gösterilir.

06

Ad aynı, norm değişir

Kalite adı sabit kalır, norm numarası değişir. 42CrMo4 bugün EN ISO 683-2:2018'de yer alır; eski adı EN 10083-3:2006'dır. Çelik aynıdır, belge adı yenidir. Eski bir teknik resimde eski norm görürseniz kalite adına bakın.

Adın sonundaki harfler de anlam taşır. C45E, kükürt üst sınırı kontrol edilen karbon çeliğidir; C45R kükürt aralığı da kontrol edilen sürümdür. Harfsiz C45 ise kalite çeliğidir. Üçü aynı karbon düzeyindedir, ama aynı belge değildir.

Son olarak 'yakın eşdeğer' ifadesi: iki normun bileşim aralıkları örtüşür, ama birebir aynı değildir. Çekme dayanımı ve sertleşme davranışı küçük farklar gösterebilir. Kritik parçada eşdeğere değil, istediğiniz normun kendisine göre sipariş verin.

07

Dört ad yan yana

Sık sorulan beş kalite. Her satırın durumu sağda; eksiksiz liste eşdeğerlik tablosunda.

08

Siparişte ne yazılır

• Kalite: EN adı ya da W.Nr. İkisini birlikte yazmak yanlış anlamayı azaltır.
• Norm: örneğin EN ISO 683-2 (ıslah çelikleri) ya da EN ISO 4957 (takım çelikleri).
• Teslim durumu: +A yumuşak tavlı, +N normalize, +QT ıslah edilmiş.
• Form ve ölçü: çubuk, kare, lama, altıköşe, boru ya da levha; en ve boy.

Elinizde yalnız AISI veya MKE adı varsa eşdeğerlik tablosundan arayın.