01
Kısa cevap
Çeliğin adı yalnız bileşimi söyler. Aynı kalite, farklı durumlarda teslim edilir ve her durumun sertliği, dayanımı ve işlenebilirliği farklıdır. Durumu kalite adından sonra gelen + kodu gösterir: 42CrMo4+QT, 16MnCr5+FP, X153CrMoV12+A.
Bu yazı kodların anlamını ve aynı kalitenin koda göre nasıl değiştiğini verir. Sekiz kodu bilmek yeter: +AR, +N, +A, +S, +TH, +FP, +QT ve +C. Üçü en sık karşınıza çıkar: tavlı (+A), normalize (+N) ve ıslahlı (+QT).
Kodlar EN 10083, EN 10084 ve EN ISO 683 serisi normlarında, takım çeliklerinde EN ISO 4957'de tanımlıdır. Her kalite sayfasında teslim durumları satır satır yazılıdır; kalite listesinden başlayabilirsiniz.
02
Kodlar tablosu
Aşağıdaki kodlar ham malzeme için geçerlidir. Parçaya sonradan uygulanan ısıl işlemi anlatmaz.
| Kod | İngilizce karşılığı | Türkçesi | Ne beklersiniz |
|---|---|---|---|
| +AR | as rolled | Haddelenmiş | Haddeden çıktığı gibi; yapı ve sertlik özel kontrol edilmez |
| +N | normalized | Normalize | Homojen, ince taneli yapı; orta dayanım |
| +A | soft annealed | Yumuşak tavlı | Sertlik düşük, işlemeye elverişli |
| +S | treated for shearing | Kesilebilirliği iyileştirilmiş | Kesme için sertlik üst sınırı verilir |
| +TH | treated to hardness range | Sertlik aralığına getirilmiş | Dar sertlik bandı |
| +FP | treated to ferrite-pearlite structure and hardness range | Ferrit-perlit yapısı ve sertlik aralığına getirilmiş | Yapı ve sertlik birlikte kontrollü; işleme için |
| +QT | quenched and tempered | Su verilmiş ve menevişlenmiş (ıslahlı) | Yüksek dayanım; değerler çap bandına göre |
| +C | cold drawn | Soğuk çekilmiş | Ölçü ve yüzey düzgün; dayanım yükselir |
Kodlar birleşebilir. Örneğin +A+C, yumuşak tavlanmış ve soğuk çekilmiş demektir.
En sık dört kod
+A, yumuşak tavlı. Çelik yeniden ısıtılıp yavaş soğutulmuştur. Sertlik en düşük düzeydedir. Norm çoğunlukla yalnız üst sınır verir: 42CrMo4 için 241 HB. Talaşlı işleyecek olan için en rahat durumdur. Dayanım değerleri düşüktür ve tasarımda kullanılmaz; çünkü asıl dayanım, işlendikten sonra yapılacak ısıl işlemle kazanılır.
+N, normalize. Çelik ısıtılıp havada soğutulmuştur. Yapı homojen ve ince taneli olur. Dayanım orta düzeydedir. C45 için norm +N değerlerini 250 mm çapa kadar verir (100–250 mm bandında akma en az 275 MPa, çekme en az 560 MPa). Kalın kesitte ıslah yerine normalize çelik kullanan tasarımcılar bu değerlere dayanır.
+QT, ıslahlı. Çelik sertleştirilip menevişlenmiştir. Dayanım ve tokluk kesitin tamamında yüksek olur. Değerler çap bandına göre değişir ve normda tablo halinde verilir. Parçayı işleyip ayrıca ısıl işlem yaptırmadan kullanmak için en doğrudan yol budur; yine de çok kalın kesitte alt bantların düşük olduğunu unutmayın.
+C, soğuk çekilmiş. Çubuk, oda sıcaklığında kalıptan çekilmiştir. Ölçü hassastır, yüzey düzgündür. Soğuk şekil verme dayanımı yükseltir, uzamayı düşürür. Kesitin dışı içinden daha sert olabilir.
Kod nasıl okunur
Yazım kalıbı sabittir: kalite adı, ardından + işareti ve durum kodu. 42CrMo4+QT, "42CrMo4 çeliği, ıslahlı" demektir. Boşluk ya da tire konmaz. Eski kataloglarda durum harfle ya da kelimeyle yazılabilir; yeni teknik resim ve siparişte + yazımı esastır.
Her kalitede her kod yok
Norm, her kalite için yalnız belirli durumları tanımlar. Aşağıdaki tablo birkaç örneği gösterir:
| Kalite | Tanımlı teslim durumları |
|---|---|
| C45 | +N, +QT, +S (255 HB) |
| 42CrMo4 | +A, +S, +QT |
| 16MnCr5 | +A, +TH, +FP, +N |
| 20MnCr5 | +A, +S, +TH, +FP, +N |
| 14NiCr14 | +A, +TH |
| X153CrMoV12 (1.2379) | +A, +A+C |
Örneğin 16MnCr5 için +QT durumu tanımlı değildir: düşük karbonlu sementasyon çeliği ıslah edilerek kullanılmaz. Norm tablosunda bulunmayan bir durumu sipariş etmeden önce kalite sayfasına bakın.
Kalite sayfasında nerede
Her kalite sayfasındaki sertlik tablosu durum kodunu, o koddaki en yüksek sertliği (HB) ve doğrulama durumunu yan yana gösterir. Mekanik değerler tablosunda ise +QT ve +N satırları çap bandıyla birlikte yazılıdır. Sipariş vermeden önce hangi kodun sayfada tanımlı olduğuna bakın; sayfada olmayan bir durumu istemek belirsizlik yaratır.
Neden bu kadar çok kod
Çünkü çeliğin kullanımı farklıdır. Talaşlı imalat yapacak atölye yumuşak çelik ister (+A, +FP). İşledikten sonra ısıl işlem yaptırmayacak olan, yüksek dayanımlı +QT ister. Çelik üreticisi aynı bileşimden her ikisini de teslim edebilir; yalnız ısıl işlem adımı değişir. Kod, hangisinin geldiğini belirtir.
Hangi iş için hangi kod
Seçim, parçanın ham malzemeden sonra ne yapılacağına bağlıdır:
| Amaç | Uygun durum |
|---|---|
| Talaşlı işleme, sonra ısıl işlem | +A, +TH ya da +FP |
| Kesinlikle belirli son dayanım | +QT |
| Hassas ölçü ve düzgün yüzey | +C |
| Homojen yapı, orta dayanım | +N |
| Yapısal kullanım, özel şart yok | +AR |
Tabloyu kesin kural saymayın. Her kalitenin tanımlı durumu farklıdır. Önce kalite sayfasındaki satırı, sonra bu tabloyu kullanın.
03
Aynı kalite, farklı durum: 42CrMo4 örneği
42CrMo4, farkı en net gösteren örnektir. Üç durum, üç ayrı sonuç:
| Durum | Norm ne söyler |
|---|---|
| +A | Sertlik en çok 241 HB |
| +S | Sertlik en çok 255 HB |
| +QT, 16–40 mm | Rm 1000–1200 MPa, Rp0,2 en az 750 MPa |
| +QT, 100–160 mm | Rm 800–950 MPa, Rp0,2 en az 550 MPa |
Tavlı çelik yumuşaktır; +QT'nin dayanım tablosu ise 750 ile 1300 MPa arasında değişen çekme dayanımı verir. İkisi aynı çelik değildir. Yalnız "42CrMo4" yazan bir sipariş bu yüzden eksiktir.
İki not:
- +QT'nin değerleri çapa bağlıdır. 16–40 mm ile 100–160 mm aynı dayanımı vermez.
- +QT için norm sertliği HB olarak değil, dayanım olarak tanımlar. Bu yüzden +QT satırında HB bulamazsınız.
42CrMo4'ün tüm çap bantları kalite sayfasındadır.
04
Sementasyon çeliğinde +TH ve +FP
Sementasyon çelikleri genellikle işlenerek parça yapılır. İşleyen atölye düzenli sertlik ister. Bu yüzden tavlı teslimin yanında sertlik aralığı verilen +TH ve +FP kodları vardır.
| Kalite | +A, HB | +TH, HB | +FP, HB | +N, HB |
|---|---|---|---|---|
| 16MnCr5 | en çok 207 | 156–207 | 140–187 | 138–187 |
| 20MnCr5 | en çok 217 | 170–217 | 152–201 | 140–201 |
| 20NiCrMo2-2 | en çok 212 | 161–212 | 149–194 | — |
Dikkat edilecek nokta: +A yalnız üst sınır verir. +TH ve +FP hem alt hem üst sınır koyar. Alt sınırın olması, çeliğin gereğinden yumuşak gelmesini önler: aşırı yumuşak çelik de işlenirken talaşı iyi kırmaz, yüzeyi yırtabilir. +FP ise ferrit-perlit yapısını da kontrol eder; bu yapı işlenebilirlik açısından önemlidir.
05
Takım çeliğinde tavlı ve ıslahlı teslim
Takım çelikleri iki farklı mantıkla teslim edilir.
Sert işlenmeden önce tavlı. X153CrMoV12 (1.2379) yumuşak tavlı (+A) teslimde en çok 255 HB'dir; soğuk çekilmiş ve tavlı (+A+C) halde en çok 275 HB. Kalıpçı çeliği bu halde işler, sonra sertleştirir.
Ön sertleştirilmiş, yani ıslahlı. Plastik kalıp çeliklerinden 1.2311 ve 1.2738 ıslahlı gelir. 40CrMnNiMo8-6-4 (1.2738) ıslahlı (+QT) teslimde yaklaşık 300 HB'dir (EN ISO 4957 dipnotu). Kalıpçı çeliği doğrudan işler; ayrıca sertleştirmesi gerekmez.
Teslim sertliği ile test sertliği
Takım çeliği normları iki ayrı sertlik verir ve ikisi karıştırılır. Teslim sertliği, çeliğin teslim anındaki sertliğidir (örneğin 1.2379 için en çok 255 HB). Test sertliği ise, çelik belirli koşullarda sertleştirildikten sonra ulaşması gereken en az değerdir (1.2379 için 1020 °C'den havada soğutma ve 180 °C meneviş sonrası en az 61 HRC). Birincisi çeliğin bugünkü halini, ikincisi sertleştirme potansiyelini anlatır. Kalıp çeliği satın alırken "61 HRC" gördüğünüzde bunun teslim sertliği olmadığını bilin.
06
Siparişte yazım
Doğru yazım üç parçalıdır: kalite, durum kodu, form ve ölçü.
| Örnek sipariş satırı | Anlamı |
|---|---|
| 42CrMo4+QT · çubuk · Ø ‹çap› mm × ‹boy› mm | Islahlı 42CrMo4 çubuk |
| 16MnCr5+FP · çubuk · Ø ‹çap› mm × ‹boy› mm | İşleme için ferrit-perlit sertlik bandı |
| X153CrMoV12+A · ‹form› · ‹ölçü› | Yumuşak tavlı 1.2379 |
‹ › içindekiler sizin dolduracağınız yerdir. Kodu EN notasyonuyla, kalite adının hemen arkasına + ile yazın. Form ve ölçü kodun yerine geçmez.
Çelik Alaşımları stoktaki çeliği ölçünüze en ve boyda keser; kodu teklif formunda belirtirsiniz. Kalite önceden seçili gelen 42CrMo4 teklif formunu kullanabilir, kaliteyi değiştirebilirsiniz. Eşdeğer adlarla karşılaşırsanız eşdeğerlik tablosuna bakın.
Kaynaklar. EN 10083-1/-2/-3 ve EN ISO 683-1/-2/-3 (kod tanımları), EN ISO 4957:2018 (takım çelikleri). Sertlik ve dayanım değerleri her kalite için ikinci bağımsız kaynakla karşılaştırılmıştır.
07
Sık sorulan sorular
+QT ile ıslah aynı şey mi?
Evet. +QT, "quenched and tempered" yani su verilmiş ve menevişlenmiş demektir; Türkçede ıslah denir. Islah, çeliğin sertleştirilip ardından yüksek sıcaklıkta menevişlenmesidir. Norm +QT için değerleri çap bandına göre verir; bu yüzden ıslahlı sipariş çapla birlikte okunur.
+TH ve +FP ne demek?
Her ikisi de işleme için verilen sertlik bandı kodlarıdır. +TH, çeliğin dar bir sertlik aralığına getirildiğini gösterir. +FP, ferrit-perlit yapısının da kontrol edildiğini ekler. Sementasyon çeliklerinde ve bazı alaşımlı çeliklerde kullanılır.
Teslim durumu yazılmazsa ne gelir?
Belirsiz kalır. Aynı kalite +A, +N ya da +QT ile çok farklı sertlikte gelebilir; 42CrMo4'te bu fark 241 HB üst sınırından 1000 MPa'ın üzerindeki dayanıma kadar uzanır. Bu yüzden teklif isteğinde kodu yazın; kalite sayfasındaki teslim satırları hangi kodların tanımlı olduğunu gösterir.
Çelik Alaşımları ısıl işlem yapıyor mu?
Hayır. Kodlar stoktaki çeliğin üreticiden geldiği hâli anlatır; biz bu çeliği ölçünüze en ve boyda keseriz. Isıl işlem, talaşlı imalat, pah kırma ve taşlama yapmıyoruz.
